فیزیک (1) صفحه ۹۱
دما و گرمافناوری و کاربرددماپا (ترموستات): در دماسنج نواری دوفلزه دیدیم که یک نوار دوفلزه با افزایش یا کاهش دما خم می‏شود. این خم‏شدگیطوری است که در هنگام گرم‏شدن، ٔ تیغه با ضریب انبساط بیشتر، کمان خارجی و ٔ تیغه دیگر کمان داخلی را تشکیل می‏دهد (شکل11ــ4 الف). از این ویژگی برای ساخت نوعی دماپا (ترموستات) استفاده می‏شود. دماپاها در بسیاری از وسایل الکتریکی مانندیخچال، آبگرم‏کن، کتری برقی و ... کاربرد دارند (شکل 4 ــ 11 ب). در واقع دماپا کلیدی الکتریکی است که در آن، قطع ووصل جریان با استفاده از حسگرهای گرمایی انجام می‏شود. اغلب از نوارهای دوفلزه به عنوان حسگرهای گرمایی در دماپااستفاده می‏شود. در مدار ٔ ساده نشان‏داده شده در شکل پ،11ــ4 عبور جریان الکتریکی از کتری برقی باعث گرم‏شدن نواردوفلزه می‏شود. وقتی دمای نوار به ٔ اندازه معینی برسد، بر اثر خم‏شدن نوار، جریان قطع شده و کتری برقی خاموش می‏شود(شکل 4 ــ 11 ت). با خاموش‏شدن کتری، دمای تیغه کاهش می‏یابد و نوار دوباره به شکل وضعیت قبلی خود بازمی‏گردد و بهاین ترتیب، دوباره مدار وصل شده و کتری برقی روشن می‏شود. T 0DL 0 Lبرنج T 0 1 DTفوالد 2DL2DT 1 00 T(الف()ب) L DL0DT 1 0 Tپیچۀ گرماییپیچۀ گرمایی T 02DL 0 2Lجریان برق ــ4شکل 11 الف) تیغۀ دوفلزه با تغییر دما T 0 1 DTدر جهت های مختلفی خم می‌شود، ب) دماپادر یک کتری برقی، پ) با برقرار شدن جریاننوار دوفلزه نوار دوفلزۀ داغ ت) سپس الکتریکی، نوار نوار خم شده دوفلزه و گرم اتصال می‌را قطع شود.(پ) اتصال بسته (ت) اتصال باز می‌کند.دکمۀ تنظیم دماتوجیه انبساط گرمایی‌، ‌مبتنی بر دیدگاه میکروسکوپی است. انبساط گرمایی یک جسم پیامدتغییر ٔ فاصله بین اتم‏ها یا مولکول‏های تشکیل ٔ ‏دهنده آن است. برای درک این مدل، چگونگیرفتار اتم‏ها در یک ٔ ماده جامد را درنظر بگیرید. همان‌گونه که در فصل 2 دیدیم، می‏توان اتم‏ها راذراتی درنظر گرفت که با فنرهایی به اتم‏های مجاور متصل شده‏اند .)12ــ4شکل(اتم‏ها پیرامونمکان‏های تعادل خود با ٔ دامنه کم، نوسان می‏کنند. می‌توان نشان داد با افزایش دمای جامد، ٔ فاصلهمتوسط بین اتم‌ها افزایش می‏یابد و در نتیجه، جسم جامد منبسط می‏شود.شکل 12ــ4 در جامدها، نیرویبین اتمی‌مثل فنر عمل می‏کند.91