فیزیک (1) صفحه ۸۴
فصل 41ـ4 دما و دماسنجیوقتی شخص بیماری به پزشک مراجعه می‏کند، یکی از مهم‏ترین اطالعات برای پزشک، تعییندمای بدن بیمار است. برای این منظور پزشک از دماسنج استفاده می‏کند.برای نگهداری مواد غذاییو جلوگیری از فاسد شدن آنها، دمای یخچال بسیار مهم است و اگر دما نامناسب باشد، ممکن استدر زمان کوتاهی مواد غذایی فاسد شود. بنابراین، ایجاد دمای ّ معی ن و حفظ آن در ف ّ ن اوری و صنعتو پژوهش‏های علمی، اهمیت فراوان دارد.در کتاب‏های علوم خود دیدید دما ّ کم یتی است که میزان سردی و گرمی‌اجسام را مشخص می‏کند.برای اندازه‏گیری دما الزم است مقیاس دمایی داشته باشیم و برای این کار می‏توانیم از هر ٔ مشخصه قابلاندازه‏گیری بهره بگیریم که با گرمی‌و سردی جسم تغییر می‏کند. به این ویژگی، اصطالحاً ّ کم یت دماسنجیمی‏گویند. تغییر ّ کم یت دماسنجی، اساس کار دماسنج‏هاست. ساده‏ترین و رایج‏ترین نوع دماسنج،شکل ــ4 1 یک نمونه دماسنج الکلی دماسنج‏های جیوه‏ای 1 و الکلی است که در کتاب‏های علوم با آنها آشنا شده‌اید. در این دماسنج‏ها، ّ کم یتدماسنجی، ارتفاع مایع درون ٔ لوله دماسنج است؛ زیرا به جز چند مورد استثنا تمام مواد با افزایش دما،منبسط و با کاهش آن منقبض می‏شوند. شکل 1ــ4 نمونه‏ای از یک دماسنج الکلی را نشان می‏دهد.مقیاس‏های دما: یکی از مقیاس‏های متداول دما، مقیاس دما برحسب ٔ درجه سلسیوس است. اینC ° 100 مقیاس مبتنی بر دو ٔ نقطه ثابت است: یکی دمایی که در آن آب خالص در فشار ّ جو متعارف 1atm()شروع به یخ‏زدن می‏کند و دیگری دمایی که آب خالص در فشار ّ جو متعارف در حال جوشیدن است. بهٔ نقطه ّ او ل، عدد صفر و به ٔ نقطه دوم، عدد 100 را اختصاص می‏دهند و ٔ فاصله بین این دو را به 100قسمت مساوی تقسیم می‌کنند و هر قسمت را 1 درجه می‌نامند (شکل .)2ــ4 قبال ً به چنین دماسنجی،دماسنج با مقیاس سانتی‏گراد 2 گفته می‏شد. یکای ٔ درجه سلسیوس را با نماد C ° ، و دما برحسب ٔ درجهC ° 0 سلسیوس را معموال ً با θ نمایش می‏دهند.از سال 1954 میالدی، یکای دیگری به نام کلوین به عنوان مقیاس بین‏المللی دما انتخاب شد. اینیکا، با نماد K نمایش داده می‏شود. دما برحسب کلوین را معموال ً با T نشان می‏دهند. ٔ رابطه میان دما2ــ4شکل شکلی طرح‌وار از در مقیاس‏های سلسیوس و کلوین به صورت زیر است:مقیاس‌بندی دما)1ــ4(273/15 + θ = Tبنا به ٔ رابطه 1ــ4 ِ صفر کلوین برابر C ° -273/15 است که این کمترین دمای ممکن نیز هست . 3اما برای دما، ّ حد باالیی وجود ندارد. ٔ گستره برخی از دماهای مشهور در شکل 3ــ4 برحسب کلویننشان داده شده است.ــ1 جیوه بسیار سمی‌است و از این‏رو امروزه غالب ً ا از الکل در دماسنج‏ها استفاده می‏شود.2 ــ برگرفته از centi به معنای یک‏صدم و grade به معنای درجه.ــ3 ِ صفر کلوین به طور دقیق برابر C ° -273/15 است ولی برای محاسبه‏های این کتاب همان مقدار تقریبی C ° -273 در نظر گرفته می‌شود.84