
فصل 43ـ4 گرماهمان طور که در درس علوم ٔ دوره ّ او ل متوسطه دیدید، اگر آب خیلی سرد را در لیوان بریزیم وسپس این لیوان را روی میز اتاق بگذاریم، آب گرم میشود تا اینکه به دمای هوای اتاق برسد. به همیندماسنج ترتیب، اگر آب داغ را در لیوان بریزیم و لیوان را روی میز بگذاریم، آب خنک میشود تا اینکه به دمایهوای اتاق برسد. این گرمتر یا سردتر شدن در ابتدا به سرعت رخ میدهد و سپس با آهنگ کندتریادامه مییابد تا اینکه دمای آب با دمای اتاق یکسان گردد. در این حالت که آب، لیوان و هوای اتاقدر دمای یکسانی هستند، اصطالحاً میگوییم تعادل گرمایی حاصل شده است. تا پیش از قرن نوزدهم،وزنه چنین مشاهداتی را با پذیرفتن موجودی به نام کالریک توجیه میکردند. به عبارتی فرض میکردند کهآب چیزی به نام کالریک از جسم گرم به جسم سرد جریان مییابد. اما کنت رامفورد 1 1753(تا)م181415ــ4شکل نمونه ای از آزمایش ژول: در و جیمز پرسکات ژول 2 1818(تا)م1889 در پی آزمایشهای هوشمندانهای که نمونه ای از آن دراین آزمایش نشان داده میشود کار نیروی شکل 15ــ4 نشان داده شده است، دریافتند آنچه که در چنین فرایندهایی ُ ر خ میدهد، چیزی جزوزن دمای آب برابر با است. مقدار گرمای الزم برای افزایش انتقال انرژی نیست ؛ مثال ً در مثال آب داغ، انتقال انرژی از آب به محیط پیرامون، سبب کاهش دمای آبمیشود. در حالت کلی هرگاه جسمیبا دمای بیشتر در تماس گرمایی با جسمیبا دمای کمتر قرار گیرد،بر اثر اختالف دمای دو جسم، انرژی از جسم گرمتر به جسم سردتر منتقل میشود. به این انرژی انتقالیافته بر اثر اختالف دمای دو جسم، گرما گفته میشود.توجه کنید اشاره کردن به گرمای موجود در یک جسم اشتباه است. گرما مربوط به انرژی درحالگذار است؛ بنابراین، عبارتهایی مانند گرمای ی ک جسم، نادرست است . گرما را با نماد Q نشان میدهند.چون گرما، انرژی انتقال یافته است، پس باید همان یکای انرژی (ژول) را داشته باشد. یکای دیگر گرما،کالری است که در موارد خاصی مورد استفاده قرار میگیرد J(cal = 4/1860 .)1وقتی دو جسم سرد و گرم در تماس با یکدیگر قرار میگیرند، از دیدگاه میکروسکوپی، آنچه کهاتفاق میافتد کاهش انرژیهای پتانسیل و جنبشی مربوط به حرکتهای کاتورهای اتمها، مولکولهاو سایر اجزای میکروسکوپی داخل جسم گرم، و افزایش همین انرژیها در داخل جسم سرد است تاآنکه دو جسم به تعادل گرمایی برسند (شکل .)16ــ4 جسم گرمپیش از تعادل گرماییپس از تعادل گرمایی جسم سرد جسم گرمجسم سرد16ــ4شکل وقتی دو جسم با دمای متفاوت را در تماس با یکدیگر قرار میدهیم، انرژی از جسم گرمبه جسم سرد، منتقل میشود. با رسیدن به تعادل گرمایی، دیگر گرمایی منتقل نمیشود.Joule Prescott James ــ 2 Rumford Count Thomson, Benjamin Sir ــ 196