فیزیک (1) صفحه ۹۵
دما و گرماانبساط غیرعادی آب: در زمستان‏های سرد، سطح آب آبگیرها و دریاچه‌های کوچک یخ می‏زندو به تدریج یخ ضخیم‏تر می‏شود؛ اما در ته آبگیرها، دمای آب باالتر از C ° 0 بوده و برای موجوداتزنده‏ای که آنجا زندگی می‏کنند، نسبتاً گرم و مناسب است. در واقع حجم بیشتر مایع‏ها با کم شدن دماکاهش و در نتیجه چگالی آنها افزایش می‌یابد، ولی رفتار آب در ٔ محدوده دمایی C ° 0 تا C ° 4 متفاوتاست؛ یعنی در این محدوده با کاهش دما، حجم آب افزایش و در نتیجه چگالی آن کاهش می‏یابد.شکل‏های 14ــ4 (الف) و (ب)، به ترتیب نمودار حجم برحسب دما و نمودار چگالی برحسب دما رابرای آب شیرین نشان می‏دهد که در آنها رفتار غیرعادی آب در ٔ محدوده C ° 0 تا C ° 4 دیده می‏شود.همان‏طور که در این شکل ها نشان داده شده است، ٔ دربازه دمایی C ° 0 تا C ° 4 با افزایش دما، حجمآب کاهش و چگالی آن افزایش می‌یابد. پس از دمای C ° 4 مانند دیگر اجسام، با افزایش دما، حجمافزایش و چگالی کاهش می‌یابد. همین تغییر حجم غیرعادی آب است که موجب می‏شود دریاچه‏ها بهجای اینکه از پایین به باال یخ بزنند، از باال یخ بزنند. وقتی دمای سطح آب مثال ً از C ° 10 اندکی کمترشود، چگالی آب نسبت به آب زیر خود افزایش می‏یابد و این آب، پایین می‏رود. این رفتار تا رسیدنبه دمای C ° 4 ادامه می‏یابد؛ ولی همان‏طور که دیدیم در دمای پایین‏تر از C ° ،4 حجم آب افزایش پیدامی‏کند و در نتیجه چگالی آن کاهش می‏یابد؛ یعنی سرد شدن بیشتر آب موجب می‏شود که چگالی آبسطح دریاچه نسبت به آب زیر آن کمتر شود و در نتیجه در سطح باقی بماند تا اینکه یخ بزند . بنابراین،در حالی که آب زیر دریاچه هنوز مایع است و دمایی بیش از صفر درجه دارد، سطح آب یخ می‏زند.اگر آب دریاچه‏ها از پایین به باال یخ می‏زد، اثرات زیست‏محیطی زیانباری در پی داشت و حیات گیاهیو جانوری در عمق دریاچه‏ها از بین می‏رفت.3 (g/cm 3) ρ(g/cm 3 (V)cm) ρ1/0005 1/0000 1/000/9999 0/991/0004 0/9998 0/981/0003 0/9997 0/971/0002 0/9996 0/961/0001 0/9995 0/95(°C) T 1/0000 12 10 8 6 4 2 0 100 80 60 40 20 010 8 6 4 2 0 °C() دما C()° دما(الف()ب)شکل 14ــ4 (الف) تغییرات حجم یک گرم آب (شیرین) با دما، (ب) تغییرات چگالی آب (شیرین) با دما95