
دما و گرماانبساط غیرعادی آب: در زمستانهای سرد، سطح آب آبگیرها و دریاچههای کوچک یخ میزندو به تدریج یخ ضخیمتر میشود؛ اما در ته آبگیرها، دمای آب باالتر از C ° 0 بوده و برای موجوداتزندهای که آنجا زندگی میکنند، نسبتاً گرم و مناسب است. در واقع حجم بیشتر مایعها با کم شدن دماکاهش و در نتیجه چگالی آنها افزایش مییابد، ولی رفتار آب در ٔ محدوده دمایی C ° 0 تا C ° 4 متفاوتاست؛ یعنی در این محدوده با کاهش دما، حجم آب افزایش و در نتیجه چگالی آن کاهش مییابد.شکلهای 14ــ4 (الف) و (ب)، به ترتیب نمودار حجم برحسب دما و نمودار چگالی برحسب دما رابرای آب شیرین نشان میدهد که در آنها رفتار غیرعادی آب در ٔ محدوده C ° 0 تا C ° 4 دیده میشود.همانطور که در این شکل ها نشان داده شده است، ٔ دربازه دمایی C ° 0 تا C ° 4 با افزایش دما، حجمآب کاهش و چگالی آن افزایش مییابد. پس از دمای C ° 4 مانند دیگر اجسام، با افزایش دما، حجمافزایش و چگالی کاهش مییابد. همین تغییر حجم غیرعادی آب است که موجب میشود دریاچهها بهجای اینکه از پایین به باال یخ بزنند، از باال یخ بزنند. وقتی دمای سطح آب مثال ً از C ° 10 اندکی کمترشود، چگالی آب نسبت به آب زیر خود افزایش مییابد و این آب، پایین میرود. این رفتار تا رسیدنبه دمای C ° 4 ادامه مییابد؛ ولی همانطور که دیدیم در دمای پایینتر از C ° ،4 حجم آب افزایش پیدامیکند و در نتیجه چگالی آن کاهش مییابد؛ یعنی سرد شدن بیشتر آب موجب میشود که چگالی آبسطح دریاچه نسبت به آب زیر آن کمتر شود و در نتیجه در سطح باقی بماند تا اینکه یخ بزند . بنابراین،در حالی که آب زیر دریاچه هنوز مایع است و دمایی بیش از صفر درجه دارد، سطح آب یخ میزند.اگر آب دریاچهها از پایین به باال یخ میزد، اثرات زیستمحیطی زیانباری در پی داشت و حیات گیاهیو جانوری در عمق دریاچهها از بین میرفت.3 (g/cm 3) ρ(g/cm 3 (V)cm) ρ1/0005 1/0000 1/000/9999 0/991/0004 0/9998 0/981/0003 0/9997 0/971/0002 0/9996 0/961/0001 0/9995 0/95(°C) T 1/0000 12 10 8 6 4 2 0 100 80 60 40 20 010 8 6 4 2 0 °C() دما C()° دما(الف()ب)شکل 14ــ4 (الف) تغییرات حجم یک گرم آب (شیرین) با دما، (ب) تغییرات چگالی آب (شیرین) با دما95