فیزیک (1) صفحه ۵۲
اسماعیل َ ج َ ز ریبدیع ال ّ ز مان ابوالع ّ ز اسماعیل بن ّ رز از جزری مشهور به اسماعیل جزری، از مهندسان بنام اسالم در ٔ سده ششم هجری قمریاست. تنها اثر به جامانده از او کتابی به نام «الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعة الحیل» می‌باشد که به اختصار«الحیل» نامیده شده است. این کتاب به زبان عربی است و سندی مهم در تاریخ فناوری محسوب می‌شود. مختصر اطالعاتیکه از زندگانی جزری در اختیار داریم مبتنی بر مطالب خود او در ٔ مقدمه کتابش است. تاریخ تولد او مشخص نیست، ولیاز قراین چنین برمی‌آید که او در سال ٢٠٦ هجری قمری درگذشته است.جزری در شهر «آمد» می‌زیست که فرمانروایان آن در دیار بکر حکومت می‌کردند و همان طور که در ٔ مقدمه کتاب خود آورده است، کتاب «الحیل» را به دستورناصرالدین محمود فرمانروای آن ملک، بین سال های ٧٩٥ تا ٢٠٦ هجری قمری نوشته است. کتاب «الحیل» یکی از مهم ترین و برجسته ترین کتاب های مهندسیمکانیک در تاریخ تمدن اسالمی‌محسوب می‌شود. کتاب شش بخش دارد. بخش اول شامل شرح شش نوع ساعت آفتابی و چهار ساعت شمعی؛ بخش دوم شرح دهدستگاه خودکار توزیع نوشیدنی؛ بخش سوم شرح چهار آفتابه و ظرف خودکار برای ریختن آب و شستشوی دست و شش تشت اندازه گیری خون هنگام رگ زنی؛بخش چهارم شرح شش فواره است که در فاصله های زمانی مشخصی به طور خودکار تغییر شکل می‌دهند؛ بخش پنجم شرح پنج دستگاه آب کشی از آبگیر و بخشششم توصیفی از دری ریخته گری شده از جنس برنج و نیز شرح وسیله ای هندسی برای یافتن مرکز ٔ دایره گذرنده بر هر سه ٔ نقطه دلخواه واقع بر یک صفحه یا سطحیک کره است. جزری برای هر دستگاه یک تصویر اصلی رسم کرده است که نشان ٔ دهنده شکل کلی دستگاه است، مثال ً شکل زیر تصویری از دستگاهی است کهبرای باال آوردن آب آبگیر یک چاه به کمک یک چارپا رسم شده است.واضح است برای طراحی این دستگاه به محاسبات دقیقی نیاز است؛ از جمله قطر چرخدنده ها، تعداد دنده ها، استحکام چرخ دنده ها و محورها و به ویژه بار ناشی از وزن آب درون مالقه ها، که نخست به محور و از آنجا به چرخ دنده های آن و سپس بهچرخ دنده های قطاعی وارد می‌شود. البته مهندسان آن دوره روش ترسیم سه بُعدی تصاویر را نمی‌دانستند و رسم ف ّ ن ی به شکل امروزی وجود نداشت، ولی این نقصمانع از درک عملکرد دستگاه ها نمی‌شد و دستگاه هایی که در این کتاب توضیح داده شده است همگی از نظر فنی درست و قابل ساخت هستند. سه نمونه از دستگاه هادر ٔ جشنواره جهانی اسالم در سال ٥٥٣١ هجری شمسی به نمایش درآمده است. همچنین در کتاب جزری واژه ها و اصطالحات ف ّ ن ی بسیاری به زبان فارسی وجوددارد که نشان ٔ دهنده تأثیر عمیق ایرانیان بر فناوری جهان اسالم است.52