
فصل 41ـ4 دما و دماسنجیوقتی شخص بیماری به پزشک مراجعه میکند، یکی از مهمترین اطالعات برای پزشک، تعییندمای بدن بیمار است. برای این منظور پزشک از دماسنج استفاده میکند.برای نگهداری مواد غذاییو جلوگیری از فاسد شدن آنها، دمای یخچال بسیار مهم است و اگر دما نامناسب باشد، ممکن استدر زمان کوتاهی مواد غذایی فاسد شود. بنابراین، ایجاد دمای ّ معی ن و حفظ آن در ف ّ ن اوری و صنعتو پژوهشهای علمی، اهمیت فراوان دارد.در کتابهای علوم خود دیدید دما ّ کم یتی است که میزان سردی و گرمیاجسام را مشخص میکند.برای اندازهگیری دما الزم است مقیاس دمایی داشته باشیم و برای این کار میتوانیم از هر ٔ مشخصه قابلاندازهگیری بهره بگیریم که با گرمیو سردی جسم تغییر میکند. به این ویژگی، اصطالحاً ّ کم یت دماسنجیمیگویند. تغییر ّ کم یت دماسنجی، اساس کار دماسنجهاست. سادهترین و رایجترین نوع دماسنج،شکل ــ4 1 یک نمونه دماسنج الکلی دماسنجهای جیوهای 1 و الکلی است که در کتابهای علوم با آنها آشنا شدهاید. در این دماسنجها، ّ کم یتدماسنجی، ارتفاع مایع درون ٔ لوله دماسنج است؛ زیرا به جز چند مورد استثنا تمام مواد با افزایش دما،منبسط و با کاهش آن منقبض میشوند. شکل 1ــ4 نمونهای از یک دماسنج الکلی را نشان میدهد.مقیاسهای دما: یکی از مقیاسهای متداول دما، مقیاس دما برحسب ٔ درجه سلسیوس است. اینC ° 100 مقیاس مبتنی بر دو ٔ نقطه ثابت است: یکی دمایی که در آن آب خالص در فشار ّ جو متعارف 1atm()شروع به یخزدن میکند و دیگری دمایی که آب خالص در فشار ّ جو متعارف در حال جوشیدن است. بهٔ نقطه ّ او ل، عدد صفر و به ٔ نقطه دوم، عدد 100 را اختصاص میدهند و ٔ فاصله بین این دو را به 100قسمت مساوی تقسیم میکنند و هر قسمت را 1 درجه مینامند (شکل .)2ــ4 قبال ً به چنین دماسنجی،دماسنج با مقیاس سانتیگراد 2 گفته میشد. یکای ٔ درجه سلسیوس را با نماد C ° ، و دما برحسب ٔ درجهC ° 0 سلسیوس را معموال ً با θ نمایش میدهند.از سال 1954 میالدی، یکای دیگری به نام کلوین به عنوان مقیاس بینالمللی دما انتخاب شد. اینیکا، با نماد K نمایش داده میشود. دما برحسب کلوین را معموال ً با T نشان میدهند. ٔ رابطه میان دما2ــ4شکل شکلی طرحوار از در مقیاسهای سلسیوس و کلوین به صورت زیر است:مقیاسبندی دما)1ــ4(273/15 + θ = Tبنا به ٔ رابطه 1ــ4 ِ صفر کلوین برابر C ° -273/15 است که این کمترین دمای ممکن نیز هست . 3اما برای دما، ّ حد باالیی وجود ندارد. ٔ گستره برخی از دماهای مشهور در شکل 3ــ4 برحسب کلویننشان داده شده است.ــ1 جیوه بسیار سمیاست و از اینرو امروزه غالب ً ا از الکل در دماسنجها استفاده میشود.2 ــ برگرفته از centi به معنای یکصدم و grade به معنای درجه.ــ3 ِ صفر کلوین به طور دقیق برابر C ° -273/15 است ولی برای محاسبههای این کتاب همان مقدار تقریبی C ° -273 در نظر گرفته میشود.84