فیزیک (1) صفحه ۱۲۸
فصل 5در این علم، فرایندهای فیزیکی به ٔ وسیله گروهی از کمیت‌های مشاهده‌پذیر یا ماکروسکوپی که حتماًشامل دماست، توصیف می‌شود؛ مثال ً مهندسی که رفتار گازهای احتراقی در موتور یک خودرو رابررسی می‌کند، به کمک کمیت‌هایی مانند دما، فشار، حجم، گرمای ویژه و… رفتار گاز را توضیحمی‌دهد، بدون آنکه درگیر جزئیات رفتار تک تک مولکول‌های گاز شود. از این منظر بسیاری از مطالبیکه در فصل پیش خواندیم در ٔ محدوده علم ترمودینامیک می‌گنجد.در ترمودینامیک تحوالت جسم خاصی را در نظر می‌گیریم که معموال ً به شکل گاز یا مایع است وبا محیط پیرامون خود گرما و کار مبادله می‌کند. این جسم را دستگاه و اجسام پیرامون دستگاه را کهمی‌توانند با آن تبادل انرژی داشته باشند، محیط می‌نامیم؛ مثال ً در موتور خودرو، مخلوط هوا و بخاربنزین دستگاه نامیده می‌شود، در یخچال خانگی، گازی که در لوله‌های فلزی درون و بیرون یخچالجریان دارد و گرما را از درون یخچال به بیرون منتقل می‌کند، دستگاه نامیده می‌شود. همچنین آبی کهدر یک کتری برقی قرار می‌گیرد و به آن گرما داده می‌شود تا به بخار تبدیل شود را می‌توان دستگاهشکل دستگاه ــ5 1 آب درون ترمودینامیکی در کتری نظر را می‌گرفت. توان درنظر گرفت 5شکل(.)1ــ در این بررسی، کتری، سیم گرمکن آن و هوا، اجزای محیط هستند.به طور ساده، منظور از دستگاه بخش مشخصی از ّ ماد ه است که تحوالت و ٔ مبادله انرژی بین آن ومحیط پیرامون بررسی می‌شود. دستگاه می‌تواند مقدار مشخصی آب ، ّ کل ّ جو زمین یا حتی بدن یکموجود زنده باشد. ٔ نکته مهم آن است که بتوانیم مشخص کنیم چه ماده ای دستگاه و چه ماده ای محیطاست. ٔ گستره ترمودینامیک فراتر از پدیده های گرمایی مربوط به گازهاست، ولی در این کتاب، بیشترخود را به بررسی ترمودینامیک گازهای در حالت تعادل محدود می‌کنیم.5 1ـ معادلۀ حالت و فرایندهای ترمودینامیکی ایستاوارمقدار معینى گاز را مطابق شکل 2ــ 5 در داخل یک استوانه در نظر بگیرید که با پیستونى بدوناصطکاک مسدود شده است. پیستون می‌تواند درون استوانه حرکت کند (در اینجا دستگاه موردبررسى، گاز است). اگر پیستون براى مدتى طوالنى در وضعیت 1 (با حجم V 1) نگه داشته شده باشد،P 2, V 2, T 2 P 1, V 1, T 1 دما و فشار آن در ٔ همه نقاط گاز یکسان خواهد بود؛ مثال ً برابر با T 1 و .P 1 در چنین وضعیت‌هایی(الف()ب) می‌گوییم گاز در حالت تعادل ترمودینامیکی است. از کمیت‌های P ، V و T برای توصیف حالت تعادلشکل ــ5 2 گاز داخل استوانه در ترمودینامیکی گاز استفاده می‌کنیم. این کمیت‌های ماکروسکوپی را که حالت تعادل با آنها توصیفحالت های (الف) اولیه و (ب) نهایی می‌شود، متغیرهای ترمودینامیکی گاز می‌نامیم. در حالت تعادل، متغیرهای ترمودینامیکی گاز، یکدر تعادل ترمودینامیکی است. تک مقدار مشخص را دارند؛ مثال ً هنگامی‌که گاز درون استوانه‌ای در وضعیت شکل ٥ ــ2ــ الف قراردارد این کمیت‌ها مقدارهای P 1 ، V 1 و T 1 را دارند. حال اگر گاز را به سرعت گرم یا سرد کنیم، یاپیستون را به سرعت جا‌به‌جا کنیم، نقاط مختلف گاز فشار یکسان و نیز دمای یکسانی نخواهند داشت.بنابراین، باید منتظر ماند تا پس از مدتی فشار و دما در ٔ همه نقاط گاز به مقادیر جدید دیگری چون P 2 وT 2 برسد. به عبارت دیگر، اکنون متغیرهای ترمودینامیکی دستگاه دارای مقادیر P 2 ، V 2 و T 2 هستند(شکل ٥ ــ٢ــ ب). خالصه اینکه یک دستگاه ترمودینامیکی در صورتی در حالت تعادل ترمودینامیکیاست که متغیرهای ترمودینامیکی آن به‌طور خودبه‌خودی تغییر نکند.128