فیزیک (1)

فیزیک (1) | 1-5 اندازه‌گیری و دقت وسیله‌های اندازه‌گیری

صفحه ۱۵
سؤال 1

الف) آزمایشی طراحی و اجرا کنید که به کمک آن بتوان جرم و حجم یک قطره آب را اندازه‌گیری کرد.

ب) تکه‌ای سیم لاکی نازک یا نخ قرقره به طول تقریبی یک متر تهیه کنید. آزمایشی طراحی و اجرا کنید که به کمک یک خط کش میلی‌متری بتوان قطر این سیم یا نخ را اندازه‌گیری کرد.

پاسخ

الف) اندازه‌گیری جرم و حجم یک قطره آب

وسیله‌ها: ترازوی دیجیتال، ظرف کوچک و خشک، یک پیپت یا قطره‌چکان، یک استوانهٔ مدرج کوچک (با کمینهٔ درجه‌بندی ۰٫۱ میلی‌لیتر)، آب.

روش اجرا:

  1. ظرف کوچک را روی ترازو می‌گذاریم و ترازو را صفر می‌کنیم.
  2. با قطره‌چکان، ۱۰۰ قطرهٔ آب را داخل ظرف می‌ریزیم و جرم کل آب را می‌خوانیم. جرم یک قطره را از تقسیم جرم کل بر ۱۰۰ به دست می‌آوریم.
  3. استوانهٔ مدرج را تا یک مقدار مشخص (مثلاً ۵ میلی‌لیتر) با آب پر می‌کنیم. سپس با همان قطره‌چکان، ۱۰۰ قطره را به استوانه اضافه می‌کنیم و حجم کل را می‌خوانیم.
  4. برای خواندن حجم، چشم را هم‌تراز سطح مایع قرار می‌دهیم تا از خطای اختلاف منظر جلوگیری کنیم.
  5. حجم یک قطره را از تقسیم حجم کل بر ۱۰۰ به دست می‌آوریم.
  6. آزمایش را سه بار تکرار می‌کنیم و میانگین نتایج را گزارش می‌کنیم.

مقدارهای زیر نمونه‌اند؛ اندازه‌گیری شما ممکن است کمی فرق کند.

  • جرم ۱۰۰ قطره: \(5{,}0\,g\)
    جرم یک قطره: \[m = \frac{5{,}0\,g}{100} = 0{,}05\,g\]
  • حجم ۱۰۰ قطره: \(5{,}0\,mL\)
    حجم یک قطره: \[V = \frac{5{,}0\,mL}{100} = 0{,}05\,mL\]

نتیجه: جرم یک قطره آب حدود \(0{,}05\,g\) و حجم آن حدود \(0{,}05\,mL\) به دست می‌آید. دقت این نتیجه بیشتر از اندازه‌گیری مستقیم یک قطره است، چون خطای ترازو و استوانه روی مجموع ۱۰۰ قطره پخش می‌شود و بر ۱۰۰ تقسیم می‌شود.

ب) اندازه‌گیری قطر سیم لاکی یا نخ

وسیله‌ها: تکه‌سیم لاکی نازک یا نخ قرقره به طول تقریبی یک متر، یک مداد، یک خط‌کش میلی‌متری.

چرا مستقیم اندازه نمی‌گیریم؟ قطر سیم از دقت خط‌کش (\(1\,mm\)) کوچک‌تر است، پس خط‌کش نمی‌تواند آن را مستقیم نشان دهد.

روش اجرا:

  1. سیم را محکم و بدون فاصله و بدون روی هم افتادن، دور مداد می‌پیچیم تا یک فنر یا کلاف به دست آید.
  2. تعداد دورهای کلاف را می‌شماریم؛ مثلاً \(N\) دور.
  3. طول کلاف (فاصلهٔ لبهٔ اول تا لبهٔ آخر کلاف) را با خط‌کش میلی‌متری اندازه می‌گیریم؛ اسم آن را \(L\) می‌گذاریم.
  4. قطر سیم را از رابطهٔ زیر به دست می‌آوریم:

\[d = \frac{L}{N}\]

  1. این کار را با تعداد دورهای مختلف و در جاهای مختلف سیم تکرار می‌کنیم و میانگین قطرها را گزارش می‌کنیم.

مقدارهای زیر نمونه‌اند؛ اندازه‌گیری شما ممکن است کمی فرق کند.

  • تعداد دور: \(N = 20\)
  • طول کلاف: \(L = 16\,mm\)
    \[d = \frac{16\,mm}{20} = 0{,}8\,mm\]

نتیجه: قطر سیم حدود \(0{,}8\,mm\) است. با شمردن تعداد دورهای بیشتر، خطای اندازه‌گیری کمتر می‌شود، زیرا خطای خط‌کش روی طول بزرگ‌تری پخش شده و بر تعداد بیشتری تقسیم می‌شود.

فعالیت‌های این فصل
همه فعالیت‌های «فصل 1: فیزیک و اندازه‌گیری» اینجاست.
صفحه ۱۵