[ اَ بُلْ وَ ] (اِخ) محمدبن محمدبن یحیی بن اسماعیل بن عباس بوزجانی از مردم بوزجان شهرکی بخراسان میان هرات و نیشابور. حاسب مشهور. یکی از ائمهٔ مشاهیر در علم هندسه و او را درین علم استخراجات غریبه است که کس پیش از او بر آنها دست نیافته است و او بزرگترین علمای ریاضی اسلام است. و ابن خلکان گوید: شیخ ما علاّمه کمال الدین ابوالفتح موسی بن یونس تغمده اللََّه برحمته که در علوم هندسه و حساب قدح اعلی و ید طولی داشت در وصف کتب ابوالوفاء مبالغه داشت و در اکثر مطالعات خویش بر آنها اعتماد میکرد و قول ابوالوفاء را در اثبات مقاصد خود حجت می آورد و چند کتاب از تألیفات ابوالوفاء نزد وی بود و ابوالوفاء را در استخراج اوتار تصنیفی نیکو و سودمند است. ولادت وی به روز چهارشنبهٔ مستهل شهر رمضان سال ۳۲۸ هـ . ق. به شهر بوزجان بود و وفات او به سال ۳۷۶ روی داد و به سال ۳۴۸ او به عراق رفت و من تاریخ ولادت وی را در کتاب الفهرست ابی الفرج ابن الندیم یافتم لکن در آنجا تاریخ وفات نبود و بیست سال پس از آن تاریخ وفات ابوالوفاء را در تاریخ شیخ ما ابن الأثیر دیدم و بکتاب ملحق کردم - انتهی. علاوه بر آنچه که ابن خلکان گفته است او راست: شرح کتب ریاضیهٔ اقلیدس و نیز شرح کتاب الحدود ارسطیقوس یونانی با تصحیح آن و افزودن براهین از خویش بر آن کتاب و نیز او راست: کتابی مکمّل در هندسه. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی چ مارگلیوث ص ۶۴ س ۱۷ و رجوع به تاریخ الحکماء شهرزوری و ابن خلکان ج ۲ ص ۱۹۷ شود. و ابن الندیم در شرح حال او گوید: وی نزد عم خویش معروف به ابی عمرو المغازلی و خال خود موسوم به أبی عبداللََّه محمدبن عنبسه علوم اعداد و حساب آموخت و ابوعمرو هندسه را از ابی یحیی الماوردی و ابوالعلاءبن کرنیب فرا گرفت و به سال ۳۴۸ هـ . ق. به عراق شد. او راست: کتاب ما یحتاج الیه العمال والکتاب من صناعة الحساب. و هو سبعة منازل و کل منزلة سبعة ابواب المنزلة الأولی فی النسبة. المنزلة الثانیه فی الضرب والقسمة المنزلة الثالثة فی اعمال المساحات. المنزلة الرابعة فی اعمال الخراج. المنزلة الخامسة فی اعمال المقاسمات. المنزلة السادسة فی الصروف. المنزلة السابعه فی معاملات التجار. کتاب تفسیر کتاب الخوارزمی فی الجبر و المقابلة، کتاب تفسیر کتاب ذیوفنطس فی الجبر، کتاب تفسیر کتاب ابرخس فی الجبر. و در جای دیگر گوید: شرح این کتاب بعلل براهین هندسیه. کتاب المدخل الی الارثماطیقی مقالة، کتاب فیما ینبغی آن یحفظ قبل کتاب ارثماطیقی، کتاب البراهین علی القضایا التی تستعمل دیوفنطس فی کتابه و علی ما استعمله هو فی التفسیر، کتاب استخراج ضلع المکعب بمال مال و ما یترکب منهما مقالة. کتاب معرفة الدائرة من الفلک مقالة، کتاب الکامل وهوثلاث مقالات: المقالة الاولی فی الامور الّتی ینبغی ان تعلم قبل حرکات الکواکب. المقالةالثانیة فی حرکات الکواکب. المقالة الثالثة فی الامور التّی تعرض لحرکات الکواکب. کتاب زیج الواضح. ثلاث مقالات: الأولی فی الاشیاء التی ینبغی ان تعلم قبل حرکات الکواکب. الثانیة فی حرکات الکواکب. الثالثة فی الاشیاء التی تعرض لحرکات الکواکب. و ترجمهٔ کتاب جرم الشمس و القمر. (ابن الندیم). یا حدّ الشمس والقمر (ابن قفطی) را بدو نسبت کرده اند و نقل و اصلاح مبحث جبر معروف بالحدود ارسطیفس نیز از او است و معلوم نیست که ترجمه از فارسی است یا از سریانی. و باز ابن الندیم گوید. عم ابوالوفاء ابوسعید راست: کتاب مطالع العلوم للمتعلمین در حدود ۶۰۰ ورقه. ابوالوفاء در تکمیل حساب مثلثات سهمی بزرگ دارد و قاعدهٔ مقادیر اربعه که امروز مبنای حل مثلثات کروی است از اوست و نیز شکلی که قدما شکل ظلی مینامند از ابتکارات اوست و رمز و شکل مستخرجهٔ او بدین صورت است: در مثلث قائم الزاویهٔ کروی بفرض اینکه A زاویهٔ قائمه باشد. zzz و شاید او اول کسی باشد که در مثلثات کروی غیر قائم الزاویه نظریهٔ جیب را آورد و نیز حساب جیب زاویهٔ ۳۰ درجه از اوست و طریق عمل او در هندسه که تا حدی بر طرق هندی است اهمیت بسیار دارد و بعض متأخرین گویند او ظل و ظل تمام و قاطع و قاطع تمام را در حساب مثلثات وارد کرده است لکن این ادعا درست نباشد چه احمدبن عبداللََّه معروف بحبش حاسب پیش از او به انجام این عمل پرداخته است. و ابوالوفاء از شهود رصد ابوسهل ویجن بن رستم گوهی بود. و رجوع به آثارالباقیه چ زاخائو ص ۲۵ س ۱۶ شود.