[ اِ نُ زَیْ یا ] (اِخ) ابوجعفر محمدبن عبدالملک بن ابان بن حمزه. وزیر معتصم. از مردم دسکره. وفات ۲۲۳ هـ .ق . جد او ابان روغن زیت از بلاد خود به بغداد برده میفروخته است و از این جهت او به ابن زیات مشهور شده است. مردی ادیب و لغوی و شاعر بود وقتی معتصم عباسی از وزیر خود احمدبن عماد بصری معنی کلمهٔ کلا پرسید و او جواب ندانست معتصم گفت: «خلیفة امی و وزیر عامی». گفت یکی از کُتّاب را بخوانید محمدبن زیات صاحب ترجمه را نزد او بردند و چون از عهدهٔ جواب برآمد شغل وزارت به او تفویض کرد و تا وفات معتصم (۲۲۷) در آن عمل ببود و پس از معتصم واثق او را در وزارت نگاه داشت و چون خلافت بمتوکل رسید (۲۳۲) باز چهل روز در مقام وزارت بماند، آنگاه متوکل او را دستگیر و مصادره کرد و در تنوری که خود برای شکنجهٔ اصحاب دیوان کرده بود مسجون کرد و به قیدی آهنین که پانزده رطل وزن داشت مقید گردید و چهل روز در آن ببود تا درگذشت و آن تنور در اطراف میخها داشت که مقصر در آن جنبیدن نمی توانست چه با حرکتْ تن او میخست. ابن زیات علاوه بر اشعار دیوان رسائلی داشته است. (از ابن خلکان) (ابن الندیم).