[ اِ ری ] (اِخ) ایروان. یکی از ایالات قفقازیه، در جنوب سلسلهٔ جبال قفقاز. این خطه در ۱۲۴۴ هـ . ق. از ایران منتزع و بتصرف روسیه درآمد. بعدها این سرزمین را بدو ایالت ایروان و نخجوان تقسیم کردند و بالاخره در تاریخ ۱۸۶۸ م. از این دو قطعه ایالت واحده ای بنام ایروان تشکیل شد و شهر ایروان را هم مرکز این ایالت قرار دادند. حدّ غربی این قطعه بایالت قارص و حدّ شمالی بایالت تفلیس و الیزابت پل (گنجه) و حدّ شرقی نیز بایالت الیزابت پل محدود است و از جهت جنوب بحدود ایران و ترکیه می پیوندد. مساحت سطح آن ۲۷۸۲۲ گز مربع و ۴۶۴، ۶۶۷ تن نفوس دارد که ایرانیان و ارامنه قسمت مهم آنرا تشکیل میدهند. در عهد دولت تزاری تابع ادارهٔ عمومی قفقاز بودند که مرکزش تفلیس بود و در عین حال بهفت قضا منقسم میگردید: ۱ -قضای اریوان. ۲ -آلکساندرپل (گومری). ۳ - نخجوان. ۴ -نووبایزید. ۵ -سورمه لی. ۶ - دارالاکز. ۷- اچمیاجین. اراضی این قطعه کوهستانی است. از یک طرف آن سلسله جبال پامباک که حوضهٔ رود کر را از حوضهٔ رود ارس جدا میسازد قراردارد و از سوی شمال دریاچه کوکجه امتداد یافته و از طرف دیگر کوههای الاگوز، قزل طاغ، کوزل دره و زانغازور در جنوب غربی دریاچهٔ مزبور ممتد میباشند و در مشرق این بحیره و حدود قره باغ این دو رشته بهم وصل میشود و در نتیجه کوکجه بشکل حوضهٔ داخلی در می آید و فقط در مواقع طغیان آبها از شمال غربی فضلهٔ آبها برود زنکی میریزد و بوسیله یک بغاز تنگ با حوضهٔ ارس اختلاط می یابد. مساحت این دریاچه ۱۳۹۳ هزارگز مربع است و ارتفاع سطح آن به ۱۹۰۰ گز میرسد و گرداگرد آن کوههای مرتفع باشند و در وسط آن جزیره ای موسوم به «سوان» قرار دارد که از امکنهٔ متبرکهٔ ارامنه است. به این طریق تمام ایالت در داخل حوضهٔ ارس واقع شده و بسیاری از رودهای وی برود مزبور میریزد و بزرگترین این رودها، رود آرپه چایی و نهر زنگی است. این رودها از شمال بسوی جنوب جاری میشوند اما رود ارس از شمال غربی بطرف جنوب شرقی جریان دارد و در ابتدا در داخلهٔ ایالت و سپس از کنار آن گذرد و ضمناً حدود روسیه و ایران را از یکدیگر جدا میسازد. دامنه های شمالی اغری طاغ نیز در قسمتی از ایالت ایروان امتداد دارد. مرتفع ترین کوههای آن بعد از اغری طاق کوه آلاگوز مذکور میباشد که ارتفاع آن از ۴۰۰۰ گز تجاوز میکند. پاره ای از کوهستانهای این ایالت خشک و غیرقابل زراعت و برخی دیگر دارای جنگلهاست و قابل کشت و زرع میباشد، دره ها و دشت های حاصلخیز و چراگاههای خوب دارد. عمدهٔ محصولاتش: گندم، ذرت، ارزن، پنبه و کتان است. میوه های آن فراوان و گوناگون و از هر حیث اعلی میباشد. در امکنه پست پرتقال، لیمو و زیتون نیز بعمل می آید. شرابش بسیار ممتاز است. اهالی به پرورش گوسپند، بز و گاو و اسب اشتغال میورزند زنبور عسل بسیار تربیت می کنند و عسل و موم از صادرات عمدهٔ ایالت است. نوغان (کرم ابریشم) هم پرورش دهند. معادن بسیار و گوناگون در کوهها وجود دارد که هنوز دست نخورده است و آبهای معدنی نیز فراوان است. از صنایع محلی رنگرزی و دباغت پیشرفت دارد چند کارخانهٔ سفال سازی و آجرپزی هم بدانجا هست. وسعت قضای ایروان به ۳۱۱۶ کیلومتر مربع بالغ میشود و از طرف جنوب بحدود ترکیه و ایران میرسد و سکان آن از قضاهای دیگر بیشترند. (از قاموس الاعلام ترکی).