[ اَ ] (اِخ) ارجیس. نام شهری باستانی به ارمینیه نزدیک خلاط. شهریست قدیم از نواحی ارمینیهٔ کبری قرب خلاط و اکثر اهل آن نصاری باشند. طول آن ۶۶ درجه و ثلث و ربع و عرض آن ۴۰ درجه و ثلث و ربع است و بدان منسوبست فقیه صالح ابوالحسن علی بن محمدبن منصوربن داود الارجیشی. (معجم البلدان). بستانی گوید ارجیش شهرکیست در ولایت ارزروم که ارسیسا خوانده میشد. موقع آن بر ساحل شمالی بحیرهٔ وان، در سفح کوه آرارات است و آن کرسی قضائی است در لواء وان که بهمین اسم خوانده میشود. ارجیش بسال ۲۵ هـ . ق. بر دست حبیب بن مسلمة الفهری فتح شد و آن اول شهریست که باذِ کردی در سال ۳۷۳ هـ . ق. بر آن مسلط گردید و حسین بشنوی کرد شاعر از آن چنین یاد کرده است: البشنویة انصار لدولتکم و لیس فی ذاخفاً فی العجم والعرب انصار باذ بارجیش و شیعته بظاهرالموصل الحدباء فی العطب بباجلایا جلونا عنه غمغمة و نحن فی الروع جلائون للکرب . و سپس باذ کشته شد و شهر مزبور از دست قوم او بیرون شد و بعدها پادشاه روم آنرا بسال ۳۸۲ هـ . ق. محاصره کرد و سپس سلطان محمد سلجوقی بسال ۴۹۶ هـ . ق. بدان جای درآمد و در سنهٔ ۶۰۱ گرجیان شهر و اطراف آنرا غارت و خراب کردند و سپس بلبان مملوک شاه ارمن بن سکمان در سال ۶۰۳هـ . ق. بر آن تملک یافت و آنگاه ملک الاوحد نجم الدین بن الملک العادل الایوبی بسال ۶۰۴ بر آن مسلط گردید و سپس گرجیان بسال ۶۰۵ بدانجا شدند و شهر را در حصار گرفته تصرف و غارت کردند و اهل آنرا به اسارت بردند و شهر را آتش زدند و خراب کردند و بعد قوم تاتار بدانجا دست یافتند و شنیع ترین اعمال را مرتکب شدند. قضای آن از مرکز لواء ۱۸ ساعت مسافت دارد و مشتمل بر ۱۰۷ قریه و عده ای جوامع و مدارس است و سکنهٔ آن در حدود یازده هزار است و اکثر مسلمانان باشند. (ضمیمهٔ معجم البلدان). ارجیش بزبان ارمنی قدیم ارچش ، نام شهر قدیم ارمنستان، واقع در شمال شرقی دریاچهٔ وان، به ۳۹ درجه طول شمالی و ۴۳ درجه و ۲۰ دقیقه عرض شرقی. در قدیم مانند امروز دنبالهٔ قسمت شمال شرقی دریاچهٔ مزبور را بنام ارجیش میخواندند. در قرون وسطی، مجموع این بخش را عرب بنام دریاچهٔ ارجیش مینامید. قول مستوفی جغرافی نویس ایرانی (که در حدود سال ۷۴۰هـ . ق. کتاب خود را تألیف کرده است) مؤید این گفتار است. از قرن دهم ارجیش با حکومت اخلاط مشترک گردید. و قرائن میرساند که این شهر در قدیم وجود داشته است. در یونانی ارسیسا و در کتیبه های میخی ارزشکو(؟). بقول ثپدشیان مذکور است: چون دریاچهٔ وان همواره بسمت شمال پیش میرود، آب آن از نیمهٔ قرن پیش انقاض ارجیش را کاملاً احاطه کرده است. تقریباً در یک فرسنگ و نیمی شمال غربی ارجیش، شهر کوچک ارجیش جدید یا اگانتز قرار دارد و آن مقر ساخلو ترکان است و ایستگاه پست در طریق وان به ارزروم است. (دائرةالمعارف اسلام). و ارجیش را قلعه ای بوده است: برادرزادهٔ [ بیرام خواجه ] قرامحمد در قلعهٔ ارجیش بود، لشکریان پیرامون او گرفتند و در مرغزار ارجیش متمکن شدند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ص ۲۰۳). و رجوع به حبط ج ۲ ص ۱۸۶، ۱۹۷، ۱۹۸ شود. || بحیرهٔ ارجیش. رجوع به ارجیس شود.