[ اُ تُ قی یَ ] (اِخ) سلسله ای از امرای دیاربکر (۴۹۵ -۷۱۲ هـ . ق.). ارتق بن اکسب مؤسس این سلسله یکی از سرداران لشکری ترکمان قشون سلجوقی بود که چون تتش سلطان دمشق بیت المقدس را فتح کرد او را بحکومت آنجا گماشت. پسران ارتق سقمان و ایلغازی که هر دو در جنگ با امرای لاتینی فلسطین شهرت بسیار یافته اند در سال ۴۸۴ هـ . ق. بجای پدر برقرار شدند و در این مقام بودند تا آنکه در سال ۴۸۹ خلیفهٔ فاطمی مصر بیت المقدس را فتح کرد و سقمان به رها و ایلغازی بعراق عرب برگشتند. در سال ۴۹۵ ایلغازی از طرف سلطان محمد سلجوقی بشحنگی بغداد منصوب شد و همان سلطان سقمان را در همین سال بحکومت حصن کیفا در دیاربکر فرستاد و اندکی بعد (یک یا دو سال دیگر) ماردین را هم بر آن ضمیمه کرد. در سال ۵۰۲ هـ . ق. ماردین به ایلغازی داده شد و از این تاریخ دو شعبه از خاندان ارتقی در صحن کیفا و ماردین برقرار گردیدند. شعبهٔ کیفا بعد از سفرهای جنگی سقمان بر ضد بالدوین و جوسلین بتدریج در گمنامی افتاد و بصلاح الدین ایوبی خراج میداد تا آنکه بار دیگر رونقی گرفت و شهر آمد را در سال ۵۷۹ ضمیمهٔ قلمرو خود کرد ولی عاقبت الملک الکامل ایوبی در تاریخ ۶۲۹ هـ . ق. آنرا از میان برداشت. شاخهٔ کوچکی از این شعبه در خرتپرت و دیاربکر از ۵۲۱ تا ۶۲۰ حکومت میکردند. اما ایلغازی که یکی از قویترین دشمنان صلیبیون بود در ۵۱۱ حلب را گرفت و در ۵۱۵ سلطان محمود سلجوقی حکومت ماردین و میافارقین را در ولایت دیاربکر به او سپرد. میافارقین را فرزندان او تا ۵۸۰ در دست داشتند و ماردین را ابتدا امیرتیمور گرفت و بعد ترکمانان قراقویونلو در ۸۱۱ متصرف شدند. ارتقیهٔ ماردین بر اثر استقرار ایوبیان در شام و الجزیره از اهمیت افتادند، حلب را در ۵۱۷ بَلَک بن بهرام از رؤسای دیگر ارتقی گرفت و او قبلاً در ۴۹۷ شهر حانی و در ۵۱۵ خرتپرت را بتصرف خود آورده بود و در جنگهای صلیبی از سرداران معتبر شد. رجوع به ارتقیهٔ کیفا و ارتقیهٔ ماردین و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص ۱۴۸ تا ۱۵۱ و قاموس الاعلام ترکی کلمهٔ ارتق (بنی...) شود.