[ اُ تُ ] (اِخ) ابن اکسب یا اکسک جدّ ملوک ارتقیة. وی مردی از ترکمانان بود و بر حلوان و جبل مسلط شد و آنگاه که از فخرالدوله ابی نصر محمدبن جهیر بازبرید، از ترس محمدبن ملکشاه در سال ۴۴۸ یا ۴۹۹هـ . ق. بشام شد و از دست تاج الدوله تتش سلجوقی صاحب قدس شریف گردید و آنگاه که بسنهٔ ۴۸۴هـ . ق. وفات کرد دو پسر او سکمان و ایل غازی جانشین وی شدند و بدین مقام ببودند تا وقتی که در شوال سال ۴۹۱هـ . ق. افضل شاهنشاه امیرالجیوش از مصر با سپاهی قصد آنان کرد و هر دو را بگرفت و قدس را از ایشان منتزع ساخت و هر دو برادر متوجه بلاد جزیرهٔ فراتیه شدند و دیاربکر را مسخر کردند و ابن خلکان گوید در این وقت [ یعنی سال تألیف وفیات، ۶۵۴ - ۶۷۲هـ . ق. ] صاحب قلعهٔ ماردین از اولاد ارتق است و پسر او نجم الدین ایل غازی در سال ۵۰۱ مالک شهر ماردین شد و از پیش سلطان محمد ویرا شحنگی بغداد داده بود و سکمان بن ارتق در سال ۴۹۸هـ . ق. در طریق فرات میان طرابلس و قدس به بیماری خوانیق درگذشت. و اولاد او پس از وی صاحب قدس شریف بودند و افضل امیرالجیوش قدس را از سکمان بن ارتق انتزاع کرد و هم اکنون صاحب قلعهٔ ماردین از اولاد سکمان است. و ارتق مردی شهم صاحب عزم و سعادت جد و اجتهاد بود. (ابن خلکان چ طهران ص ۶۴). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و حبط ج ۱ ص ۳۷۲ شود.