[ اِ ] (اِخ) ابوعبداللََّه محمدبن محمد. یکی از مشاهیر علمای اسلام، از نسل حکام اندلس که به اَدارِسه مشهور بودند. وی بنام شریف ادریسی مشتهر است. مولد او در ۴۹۳ هـ . ق. بسته بود و در قرطبه بتحصیل علوم خاصه جغرافیا و هیأت و نجوم و طب و فلسفه پرداخت و در همهٔ این فنون کسب اشتهار کرد و اندلس و مغرب و اناطولی و مصر و بعضی اقطار دیگر را سیاحت کرد و نیز قسطنطنیه و فرانسه و انگلستان و بعض جهات دیگر اروپا را بدید و حکمران صقلیه موسوم به رجار (یعنی روژر. ریشارد) دوم او را دعوت کرد و بدانجا شد و کرهٔ جغرافیائی بزرگ از سیم برای او بساخت و نیز کتابی در عمل جغرافیا بنام نزهةالمشتاق فی اختراق الآفاق تصنیف کرد، و آن کرهٔ جغرافیائی امروزه در دست نیست ولی از کتاب نزهةالمشتاق نسخ متعدده موجود است و اختصاری از آن در ۱۵۹۳ م. در روم طبع و بزبان لاطینی نیز ترجمه شده است و در ۱۸۳۶م. فرانسویان آنرا بزبان خود نقل کرده اند. کتاب او از نباتات هر مملکت نیز بحث کرده است و هیچیک از نسخ موجوده مکمل نیست و بیش و کم در اختصار آن کوشیده اند و چنان مینماید که همهٔ آن نسخ اختصارهای مختلف این کتابست. شریف ادریسی در ۵۷۶ هـ . ق. در صقلیه وفات کرد. (قاموس الاعلام ترکی). مؤلف معجم المطبوعات آرد: ابوعبداللََّه محمدبن محمدبن عبداللََّه بن ادریس (الشریف الادریسی) الصقلی. از سلالهٔ علویین متولد بسال ۴۹۳هـ . ق. و متوفی بسال ۵۶۰ هـ . ق. وی همان کس است که برای ریشارد پادشاه صقلیه بسال ۱۱۵۳ م. نخستین کرهٔ جغرافیائی زمین را که تاریخ بیاد دارد، بساخت. و در آن جمیع نواحی زمین را که بزمان او شناخته بود مشروحاً رسم کرد و نیز برای او در شهر بالرما از اعمال صقلیه کتاب نزهةالمشتاق را که بنام جغرافیةالادریسی شهرت دارد تألیف کرد. مولد او بستا بود و جد او پس از خلع از حکومت بدانجا شد و ادریسی در کودکی بقرطبهٔ اندلس رفت و هم بدانجا علوم وقت فراگرفت و آنگاه بسیاحت آن نواحی و شمال افریقا و آسیای صغیر پرداخت و ریشارد دوم پادشاه صقلیه او را بدیوان خویش خواند و ادریسی بسیاری از کتب جغرافیین قدیم و سیاحان معاصر را جمع کرد و کره ای از سیم بساخت و خطوط شهرها را رسم کرد و در مقالهٔ جغرافیائی خود که مشتمل بر اقالیم سبعه و هفتاد شهر است شرح آنها بازگفته و حاصل هر شهر و مصنوعات و حکومت و آداب سکنهٔ آن را بیان کرده است. (تاریخ سوریه تألیف مطران یوسف الدبس). ریشارد در اکرام او مبالغه کرد چندانکه هر گاه ادریسی بر او داخل میشد تا پیش در به استقبال او میشد و سپس ویرا بجانب خویش بر سریر ملک می نشاند. او راست: نزهةالمشتاق فی اختراق الآفاق که آنرا برای ریشارد ثانی صاحب صقلیه کرده است قسمی از آن در صفت مغرب و ارض سودان و مصر و اندلس است این کتاب با مقدمه و ترجمه و فهرست اسماء و شرح کلمات اصطلاحی موجود در آن بزبان فرانسه بهمت استاد دوزی و استاد دخویه بنام «صفة مغرب و سودان » مأخوذ من کتاب نزهةالمشتاق فی اختراق الآفاق در لیدن بسال ۱۸۶۶م. بطبع رسیده است و نیز در روسیه بسال ۱۵۹۲ بنام نزهةالمشتاق فی ذکرالأمصار و الاقطار والبلدان و الجزر و المدائن والآفاق بطبع رسیده و آن بخش جغرافی ادریسی است و این قسم را دو دانشمند مارونی بنام جبرائیل صهیونی و حنا الحصرونی بلغت لاطینیه ترجمه کرده اند و ترجمهٔ مزبور در پاریس بسال ۱۶۱۹ م. بچاپ رسیده است و همچنین قسمی از این کتاب در بانورمی بسال ۱۷۹۰ م. چاپ شده و بضمیمهٔ آن ترجمهٔ اسپانیائی بدست دُن کُند در مادرید بسال ۱۷۹۹ بطبع رسیده است و بار دیگر در مادرید بسال ۱۸۸۱ با ترجمهٔ اسپانیائی بدست ساودرا بچاپ رسید و نیز امیدی جوبار جغرافیای شریف ادریسی را از نسخهٔ محفوظ در کتابخانهٔ عمومی پاریس بفرانسه ترجمه کرده و بسال ۱۸۷۷ -۱۸۷۹ طبع کرده است و قطعه ای از آن مشتمل بر مقدمه و توصیف بلادیست که اکنون ایطالیا را تشکیل میدهد و با ترجمهٔ طلیانی و شروح و تعالیقی بهمت اماری و شیابارلی در روم بسال ۱۸۷۸ -۱۸۸۳ بچاپ رسیده است و قسمت دیگر مشتمل بر ذکر بلاد فلسطین و شام است که بسعی استاد یوحنا در بنّ بسال ۱۸۸۵م. چاپ شده و پیش از او نیز بهمت روزن مولر در لیبسک بسال ۱۸۲۸ (؟) طبع شده است. (معجم المطبوعات). و رجوع به ادریسی (الشریف...) شود.