تنوع گردش مواد در جانداران بخش مهره داران

سامانه گردش بسته

در این سامانه خون در رگ‌ها و مویرگ‌های پیوسته و به هم مرتبط جریان دارد. تبادل مواد غذایی و دفعی و گازها بین خون و یاخته‌ها از طریق مویرگ‌ها و مایع بین‌یاخته‌ای رقم می‌خورد.

جانداران دارای گردش خون بسته:

• کرم خاکی: ساده‌ترین گردش خون بسته
• ماهی‌ها: گردش خون بسته ساده
• سایر مهره‌داران: گردش خون بسته و مضاعف

گردش ساده و مضاعف به زبان عامیانه یعنی؛ در گردش ساده، خون یکبار در حفره‌های قلب گردش می‌کند ولی در گردش مضاعف، خون دو بار از قلب عبور می‌کند.

در گردش ساده: خون پس از خارج شدن از قلب به بخش تهویه‌ای رفته و پس از تبادل گاز مستقیماً به اندام‌ها می‌رود.

در گردش مضاعف: خون پس از تبادل گازهای تنفسی، مجدداً به قلب باز می‌گردد و به سایر اندام‌های بدن می‌رسد.

• ماهی: قلب دو حفره‌ای، گردش خون ساده
• دوزیست: قلب سه حفره‌ای، گردش خون مضاعف
• پستاندار: قلب چهار حفره‌ای، گردش خون مضاعف

سامانه گردش بسته (ساده)

در مهره‌دارانی که آبشش دارند؛ نوزادان دوزیست و ماهی‌ها، گردش خون ساده است.

قلب این جانداران دو حفره‌ای بوده و از یک دهلیز و یک بطن تشکیل شده است.

مزیت: انتقال یکباره خون اکسیژن‌دار به تمام اندام‌ها.

در ماهی‌ها، خون پس از عبور از دهلیز و بطن، از طریق مخروط سرخرگی به سرخرگ شکمی با خون تیره می‌رود. از آنجا به آبشش‌ها رفته و تبادل گازهای تنفسی را انجام می‌دهد.

سرخرگ پشتی با خون روشن از آبشش‌ها منشأ شده و به اندام‌ها غذارسانی می‌کند. خون تیره از طریق سیاهرگ شکمی از اندام‌ها جمع‌آوری شده و با عبور از سینوس سیاهرگی به دهلیز وارد می‌شود.

توجه: قلب ماهی دو حفره‌ای است و از یک دهلیز و بطن تشکیل شده است.

سامانه گردش بسته (مضاعف)

در این نوع گردش، قلب به صورت دو تلمبه عمل می‌کند:

• تلمبه با فشار کمتر: برای تبادلات گازی (گردش ششی)
• تلمبه با فشار بیشتر: گردش عمومی

در گردش مضاعف دو نوع قلب متفاوت از نظر تعداد حفره وجود دارد:

• قلب سه حفره‌ای: دوزیستان بالغ – برخی خزندگان
• قلب چهار حفره‌ای: برخی خزندگان (کروکودیل) – پرندگان  – پستانداران

نکته قابل توجه قلب ۳ حفره‌ای: درون بطن این جانوران، خونی مخلوط از خون‌های تیره و روشن جریان دارد.

یادآوری: دو اندام پوست و شش در دوزیستان بالغ، محل تبادل گازهای تنفسی است.

در برخی خزندگان مثل کروکودیل، پرندگان و پستانداران، دیواره دو بطن به طور کامل از هم جداست. در این جانداران حفظ فشار در سامانه گردش مواد آسان‌تر می‌شود؛ یعنی فشار خون حاصل از انقباض بطن قطورتر در این جانداران وجود دارد.

رساندن سریع مواد غذایی و خون غنی از اکسیژن به بافت‌ها در این جانوران رخ می‌دهد.

پس در جانوران سامانه‌های متفاوتی از گردش مواد وجود دارد که در زیر به طور اجمالی به آن می‌پردازیم.